W grudniu 2025 r. polska delegacja odwiedziła Austrię, aby zapoznać się z praktycznym wdrażaniem koncepcji Smart Villages (SV). Wyjazd odbył się w ramach operacji własnej pn. "Przykłady smart villages w Austrii", wpisanej do Planu operacyjnego KSOW+ na rok 2025 oraz dzięki wsparciu austriackiej sieci WPR (Netzwerk Zukunftsraum Land).

Wizyta miała na celu przełożenie austriackich doświadczeń na polskie warunki – zwłaszcza w kontekście wdrażania interwencji I.10.10 Infrastruktura na obszarach wiejskich oraz wdrożenie koncepcji inteligentnych wsi – obszar B w ramach PS WPR.

Przedmiotem wyjazdu było zapoznanie się z:

• wykonywaniem interwencji związanych z podejściem Smart Village (SV) w austriackim PS WPR;
• działaniami rządu Styrii związanymi z tematyką SV;
• dwoma przykładami SV w Styrii – Trofaiach oraz Stanz im Mürztal.

W wyjeździe udział wzięli przedstawiciele: Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz Jednostki Centralnej KSOW+.

Spotkanie z przedstawicielami austriackich i polskich Instytucji Zarządzających oraz Agencji Płatniczych miało na celu wymianę informacji, doświadczeń oraz poglądów dotyczących sposobów wdrażania podejścia inteligentnych wiosek (Smart Villages – SV) w obu państwach członkowskich Unii Europejskiej. Strona polska przedstawiła założenia interwencji I.10.10, a także kluczowe zagadnienia związane z podejściem Smart Villages, w tym m.in. kwestie definicyjne dotyczące rozumienia pojęcia „inteligentne”, zakres odpowiedzialności za podejmowanie decyzji inwestycyjnych w ramach SV oraz szczegółowe aspekty finansowania działań. W ramach przygotowań do wdrażania tej interwencji w Planie Strategicznym WPR w Polsce opracowano około 150 koncepcji Smart Villages; kolejnym etapem będą pilotażowe inwestycje realizowane w wybranych społecznościach lokalnych.

Przedstawiciele austriackiego Ministerstwa zaprezentowali dwa z trzech stosowanych w Austrii sposobów finansowania projektów zaliczanych do Smart Villages w ramach PS WPR. Jednym z nich jest powszechnie wykorzystywane w Unii Europejskiej wdrażanie elementów podejścia SV za pośrednictwem podejścia LEADER oraz Lokalnych Grup Działania. Christa Rockenbauer poinformowała, że spośród 83 Lokalnych Grup Działania funkcjonujących w Austrii w okresie 2023–2027, 80 uwzględniło tematykę Smart Villages w lokalnych strategiach rozwoju, przy czym jedynie około 25 LGD pogłębiło to zagadnienie i faktycznie realizuje działania w tym obszarze. Ministerstwo nie wprowadziło tematycznych ograniczeń dotyczących działań kwalifikowanych jako SV, wskazując jednak, że muszą one:

• odpowiadać na zidentyfikowane lokalne wyzwania oraz
• (wykorzystywać elementy cyfryzacji jako narzędzie rozwiązywania problemów.

Takie podejście ma na celu wyraźne odróżnienie projektów Smart Villages od bardziej tradycyjnych działań realizowanych w ramach LEADER. Kwalifikacja projektów do wsparcia w ramach SV dokonywana jest w praktyce ex post, na podstawie analizy charakteru i zakresu podejmowanych działań.

Drugim, stosunkowo unikalnym w skali UE sposobem wspierania Smart Villages w Austrii jest podejście łączące rozwój lokalny i rozwój obszarów wiejskich z innowacjami społecznymi oraz interwencją „Współpraca”, realizowaną poprzez Grupy Operacyjne. Rita Trattnigg przedstawiła interwencję 77-03, której celem jest tworzenie ekosystemów innowacyjnych w ramach wiejskich systemów innowacji. Interwencja ta wspiera finansowanie regionalnych sieci innowacji (LIN), funkcjonujących jako inkubatory innowacyjnych rozwiązań dla społeczności lokalnych. Sieci te są powiązane z odrębnymi działaniami wspierającymi konkretne projekty innowacyjne (LIP), realizowane przez grupy operacyjne EPI w obszarze innowacji społecznych. Zastosowane podejście ma również na celu przeciwdziałanie zjawisku tzw. „projektitis”, rozumianemu jako nadmierne rozdrobnienie i krótkoterminowość projektów.

Podczas wizyt studyjnych zrealizowanych w dwóch miejscowościach w okolicach Graz, przedstawiciele rządu kraju związkowego Styrii zaprezentowali doświadczenia w zakresie wdrażania podejścia Smart Villages (SV), wynikające z długofalowej polityki rozwoju regionalnego oraz zobowiązań podejmowanych w ramach lokalnej Agendy 21. Przedstawione działania były realizowane w Styrii jeszcze przed formalnym zdefiniowaniem i upowszechnieniem koncepcji Smart Villages przez Komisję Europejską, a ich wdrażanie opiera się na blisko dziesięcioletniej praktyce oraz zgromadzonym doświadczeniu.

Działania władz regionalnych Styrii ukierunkowane na rozwój oraz ożywienie centrów miasteczek stanowią trzeci sposób, w jaki w Austrii – w ramach Planu Strategicznego WPR – finansowane są projekty kwalifikowane jako Smart Villages. Podejście to łączy elementy rozwoju przestrzennego, społecznego i gospodarczego, koncentrując się na wzmacnianiu funkcji centralnych małych miejscowości.

W swojej prezentacji Gerhard Vötsch odniósł się w pierwszej kolejności do pojęcia „smart”, wskazując na trudności interpretacyjne i translatorskie tego terminu. Podkreślił, że jego powszechnie stosowane synonimy, takie jak „inteligentny”, „bystry”, „mądry”, „zdolny” czy „utalentowany”, odnoszą się zasadniczo do cech indywidualnych osób, a nie do społeczności lokalnych czy jednostek administracji publicznej. Następnie zaprezentował działania władz regionalnych Styrii na rzecz zachowania i rewitalizacji centrów miasteczek, które wymagały realizacji dwóch kluczowych etapów:

• wyznaczenia granic centrów miejscowości (zadanie zrealizowane dla 100 gmin) oraz opracowania strategii ich rozwoju (około 45 gmin, w przypadku większych ośrodków przy wsparciu uczelni wyższych i ekspertów zewnętrznych);
• przeprowadzenia szeroko zakrojonych działań sieciujących, zarówno wewnątrz administracji regionalnej (pomiędzy różnymi departamentami i jednostkami odpowiedzialnymi za poszczególne obszary interwencji), jak i z udziałem zewnętrznych interesariuszy.

Uzupełnieniem powyższych działań jest systematyczna aktywność sieciująca, obejmująca organizację konferencji i spotkań, podczas których przedstawiciele miasteczek wymieniają doświadczenia oraz omawiają możliwe kierunki rozwiązań. Istotną rolę w tym procesie odgrywają również Lokalne Grupy Działania, współpraca z ekspertami Politechniki w Graz, a także rozwijająca się współpraca z diecezją – Kościół katolicki, jako właściciel licznych nieruchomości w centrach miejscowości, poszukuje dla nich nowych, społecznie użytecznych funkcji.

Z kolei Gerald Gigler zaproponował podejście do definiowania Smart Villages poprzez wskazanie, czym inteligentne wioski nie są, a także poprzez wprowadzenie pojęcia „skali ambicji” prezentowanej przez daną społeczność lokalną. W swojej prezentacji – odwołując się m.in. do doświadczeń Michaela Fischera oraz jego analiz dotyczących płynnego i nieustannie niedomkniętego charakteru podejścia SV – na przykładzie jednego z problemów lokalnych zilustrował, w jaki sposób poziom ambicji społeczności może sprzyjać (lub nie) rozwojowi w kierunku Smart Villages.

Celem działań realizowanych w ramach podejścia Smart Villages w gminie Trofaiach (ok. 11 000 mieszkańców) jest ożywienie centrum miejscowości, które w ostatnich latach utraciło znaczną część funkcji handlowych. Gmina nie rozwinęła istotnych walorów turystycznych i pełni obecnie w dużej mierze funkcję zaplecza mieszkaniowego („sypialni”) dla większych ośrodków przemysłowych zlokalizowanych w sąsiednich miejscowościach.

Wizja rozwoju gminy oraz podejmowane działania zostały zaprezentowane podczas spaceru studyjnego, poprowadzonego przez Ericha Bibericha – pracownika gminy odpowiedzialnego za bieżące kontakty z mieszkańcami, w szczególności z właścicielami 17 zdegradowanych lub opuszczonych budynków zlokalizowanych w centrum miejscowości. Obiekty te, określane potocznie jako tzw. „trupy”, wymagają renowacji lub ponownego zagospodarowania i zostały objęte planami inwestycyjnymi gminy, opracowanymi na podstawie wizji rozwoju wypracowanej wspólnie z lokalną społecznością. W trakcie wizyty zaprezentowano m.in.:

• centrum przesiadkowe obejmujące parking oraz przystanek autobusowy, wraz z informacją o regularnym, 15-minutowym połączeniu z sąsiednim ośrodkiem przemysłowo-naukowym w Leoben;
• niewielki plac miejski oraz odnowiony most nad przykrytym potokiem górskim;
• centrum co-workingowe, pełniące jednocześnie funkcję punktu kontaktowego z przedstawicielem gminy;
• główną ulicę miejscowości, na której wprowadzono istotne ograniczenia prędkości ruchu oraz priorytet dla pieszych;
• budynek szkoły muzycznej, przeniesionej z obiektu położonego na obrzeżach miasta, wymagającego gruntownego remontu;
• nowo utworzoną toaletę publiczną.

Podczas spotkania z burmistrzem gminy, Mario Ablem, podkreślono potrzebę zagęszczania tkanki miejskiej, w tym wprowadzenia instrumentów wsparcia finansowego dla prywatnych właścicieli nieruchomości w zakresie odnawiania elewacji budynków. Zwrócono uwagę, że choć nie jest możliwe przywrócenie funkcjonowania centrum miejscowości w formie sprzed kilkudziesięciu lat, konieczne jest przeciwdziałanie jego dalszemu wyludnianiu. Jako przykład negatywnych skutków braku spójnych działań wskazano sąsiednie Eisenerz, gdzie w wyniku ograniczenia działalności przemysłu wydobywczego liczba mieszkańców spadła w ostatnich dekadach z około 14 000 do 3 500 osób. Burmistrz podkreślił znaczenie współpracy międzygminnej, wskazując, że w przeszłości rywalizacja pomiędzy miejscowościami, wspierana przez klasę polityczną, osłabiała ich potencjał rozwojowy. Do kluczowych czynników rozwoju zaliczono żywotność centrów miasteczek, dostępność transportu publicznego oraz ochronę przyrodniczych i produkcyjnych funkcji obszarów wiejskich. Szczególną rolę przypisano kobietom oraz wczesnemu angażowaniu młodzieży, z myślą o ich ewentualnym powrocie do miejscowości po ukończeniu edukacji.

Burmistrz wskazał, że Trofaiach aspiruje do roli wiodącego przykładu w Styrii w zakresie wdrażania podejścia Smart Villages, co jednak wymaga odpowiednich struktur organizacyjnych w administracji gminnej oraz zatrudnienia wyspecjalizowanych pracowników, takich jak koordynatorzy działań partycypacyjnych. Podkreślono, że gmina powinna funkcjonować w sposób zbliżony do nowoczesnego przedsiębiorstwa, traktując mieszkańców nie jako petentów, lecz jako klientów usług publicznych.

Tego samego dnia odbyła się wizyta studyjna w gminie Stanz im Mürztal, która umożliwiła zapoznanie się z kompleksowym zestawem działań realizowanych w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Okres ten odpowiadał kadencjom burmistrza Fritza Pichlera, inicjatora i lidera procesu transformacji gminy. W 2015 r., w ramach reformy administracyjnej w Styrii, liczba gmin została zmniejszona z 542 do 287. Władze Stanz im Mürztal zdecydowały o zachowaniu samodzielności administracyjnej i nie wyraziły zgody na połączenie z większą gminą sąsiednią, co umożliwiło wypracowanie własnej, rozpoznawalnej ścieżki rozwoju.

Wiodącym tematem działań gminy było osiągnięcie samodzielności energetycznej. Nawiązywano przy tym do historycznych uwarunkowań doliny, obejmujących m.in. funkcjonowanie lokalnej infrastruktury energetycznej oraz wcześniejsze wykorzystanie zasobów naturalnych. Znaczenie miało również doświadczenie zawodowe burmistrza w sektorze energetycznym. Działania Smart Villages obejmowały m.in.: wsparcie administracyjne dla prywatnych inwestycji w energetykę wiatrową oraz instalacje opalane peletami drzewnymi; modernizację gminnej małej elektrowni wodnej; promowanie inwestycji mieszkańców w instalacje fotowoltaiczne; utworzenie lokalnego systemu handlu energią pomiędzy podmiotami z wykorzystaniem technologii blockchain; a także przygotowanie inwestycji w magazynowanie energii. Realizacja tych działań była możliwa m.in. dzięki szybkiemu wdrożeniu w Austrii unijnych regulacji dotyczących odnawialnych źródeł energii.

Równolegle z działaniami w obszarze energetyki gmina realizowała inwestycje o krótszym horyzoncie czasowym, w szczególności w zakresie budownictwa mieszkaniowego oraz rozwoju usług handlowych w centrum miejscowości. Celem tych działań było ożywienie centrum oraz stworzenie warunków do wspólnego zamieszkiwania osób młodych i starszych, w tym emerytowanych rolników, co sprzyja rozwojowi życia wielopokoleniowego i ułatwia proces odnowy pokoleniowej w rolnictwie.

Istotnym elementem całego procesu były regularne kontakty z mieszkańcami, realizowane zarówno w formie spotkań, konsultacji i debat publicznych, jak i poprzez bezpośrednią, codzienną komunikację burmistrza z lokalną społecznością. Choć podejście to znacząco wzmocniło partycypację społeczną, spotkało się również z oporem części mieszkańców, w tym z incydentami o charakterze gróźb kierowanych wobec burmistrza. Wsparcie procesu komunikacji i współpracy z mieszkańcami zapewniał dedykowany pracownik gminy – Rainer Rosegger.

Gmina Stanz im Mürztal w istotnym stopniu skorzystała także z udziału w projektach międzynarodowych, w szczególności w ramach inicjatyw pomocy technicznej DG AGRI – Smart Rural 21 oraz Smart Rural 27. Udział w tych projektach umożliwił dostęp do szerokiego grona ekspertów oraz wymianę doświadczeń z innymi gminami europejskimi dążącymi do samodzielności energetycznej, m.in. w krajach skandynawskich.

Na podstawie przeprowadzonej wizyty studyjnej sformułowano następujące kluczowe wnioski:

1. podejście Smart Villages należy postrzegać jako proces długofalowy, którego nie można sprowadzać do realizacji pojedynczych projektów; proces ten ma charakter ciągły i z założenia nie posiada jednoznacznego punktu zakończenia;
2. poszczególne przedsięwzięcia realizowane w ramach Smart Villages uzupełniają się wzajemnie oraz rozwijają działania zapoczątkowane wcześniej; podejście to obejmuje sekwencję działań realizowanych równolegle lub w różnych horyzontach czasowych, których spójność budowana jest w czasie;
3. działania podejmowane w ramach Smart Villages powinny wynikać z wizji rozwoju wypracowanej wspólnie z lokalną społecznością; wizja ta może zakładać ambitne cele, przy czym jej skuteczna realizacja wymaga bieżącego informowania mieszkańców o kierunkach i efektach działań, bez konieczności szczegółowego angażowania ich w techniczne aspekty realizacji poszczególnych inwestycji;
4. istotne znaczenie ma podejście taktyczne, polegające na systematycznym prezentowaniu widocznych postępów, co pozwala utrzymać przekonanie społeczności lokalnej o realności zachodzących zmian oraz o korzyściach wynikających z ich wdrażania;
5. skuteczne wdrażanie podejścia Smart Villages wymaga znacznego zaangażowania kapitału ludzkiego, zarówno w postaci aktywności mieszkańców i wolontariuszy, jak i poprzez zatrudnienie dedykowanych osób lub zespołów odpowiedzialnych za animowanie procesu i podtrzymywanie zainteresowania społeczności lokalnej.