Głos obszarów wiejskich wciąż zdaje się być pomijany w procesie kształtowania polityki UE. Grupa Koordynacyjna Paktu dla Wsi zaproponowała w ramach Deklaracji w sprawie przyszłości obszarów wiejskich i polityki rozwoju obszarów wiejskich w Unii Europejskiej nowe narzędzie dla podmiotów działających na obszarach wiejskich, tak aby mogły odzyskać władzę o swoim losie. Edina Ocsko – współautorka Deklaracji oraz wice-przewodnicząca Grupy Koordynacyjnej – niniejszym wyjaśnia, dlaczego głos obszarów wiejskich ma trudności z kształtowaniem polityki i wskazuje konkretne kroki, aby tą sytuację poprawić.

---

[Autor: Edina Ocsko]

„Deklaracja w sprawie przyszłości obszarów wiejskich i polityki rozwoju obszarów wiejskich w Unii Europejskiej” stanowi strategiczną propozycję dotyczącą funduszy i polityk UE po 2027 r. Deklaracja przyjęta została przez Grupę Koordynacyjną Paktu dla Wsi w dniu 12 grudnia 2024 r. Podobnie jak wiele innych dokumentów strategicznych, Deklaracja podkreśla kluczową rolę obszarów wiejskich i społeczności wiejskich, domaga się skuteczniejszej polityki UE i większych funduszy na wsparcie rozwoju obszarów wiejskich.

Najważniejsze punkty Deklaracji

Grupa Koordynacyjna Paktu dla Wsi domaga się przeznaczenia funduszy na obszary wiejskie i priorytety rozwoju obszarów wiejskich wykraczające poza rolnictwo – co najmniej 30% całkowitego długoterminowego budżetu UE – a jeśli okaże się to niemożliwe, wnioskuje o utworzenie specjalnego Europejskiego Funduszu Rozwoju Obszarów Wiejskich w celu wsparcia rozwoju obszarów wiejskich.

Deklaracja podkreśla kluczową rolę oddolnych, kierowanych przez społeczność podejść, takich jak podejście LEADER i Inteligentne Wioski.

Ponadto Deklaracja wnioskuje o obowiązkową koordynację zarówno poziomą jak i pionową między różnymi dyrekcjami generalnymi UE oraz różnymi ministerstwami i departamentami na szczeblu krajowym / regionalnym (wdrożenie model Paktu dla Wsi).

Polskie tłumaczenie Deklaracji znajduje się tutaj.

Niniejsza Deklaracja nie jest ani pierwszą – ani prawdopodobnie ostatnią – inicjatywą, która zwraca uwagę na znaczenie obszarów wiejskich i społeczności wiejskich oraz potrzebę silniejszej wobec nich polityki, bardziej znaczących zasobów finansowych i lepszej widzialności. Mimo licznych wysiłków, negocjacje budżetowe UE po 2027 r. i priorytety strategiczne wciąż nie dają powodów do optymizmu. Ostatnie wydarzenia wskazują na utrzymujący się brak silnego nacisku na rozwój obszarów wiejskich. Podczas niedawnego Europejskiego Kongresu Odnowy i Rozwoju Wsi (8–10 maja 2025 r.), zorganizowanego przez polską prezydencję w UE, polityki dla rolników zostały ponownie przedstawione jako polityki dla obszarów wiejskich – na co zwrócił uwagę Hannes Lorenzen. Program wydarzenia wysokiego szczebla, które równolegle odbywało się pod hasłem „Kształtowanie przyszłości rolnictwa i sektora rolno-spożywczego” (8 maja 2025 r.), również koncentrował się niemal wyłącznie na rolnictwie i systemach żywnościowych, pozostawiając w dużej mierze nierozwiązane szersze kwestie rozwoju obszarów wiejskich.

Deklaracja cieszy się poparciem bardzo zróżnicowanej i reprezentatywnej grupy organizacji, które mają potencjał, aby znacząco wpłynąć na kształtowanie przyszłej polityki dotyczącej obszarów wiejskich. Jednak głosy mieszkańców wsi wciąż zdają się być pomijane, gdy analizujemy planowane priorytety odpowiednich polityk UE.

Sesja online zorganizowana przez Smart Village Network Services (SVNS) / E40 w dniu 28 maja 2025 r. miała na celu zbadanie, czy Deklaracja pozostaje „jedynie kolejną listą życzeń, która zostanie pominięta” i co możemy zrobić, aby „przekuć słowa w czyny”.

Wśród ponad osiemdziesięciu uczestników sesji SVNS znaleźli się „stali bywalce” w kontekście spotkań związanych z rozwojem obszarów wiejskich – od działaczy oddolnych po przedstawicieli szczebla UE. Podczas spotkania chcieliśmy wybadać zarówno przekonanie uczestników o konieczności wpływania na politykę dotyczącą obszarów wiejskich, jak i ich zainteresowanie wykorzystaniem Deklaracji jako narzędzia do tego celu. Poprosiliśmy uczestników o określenie swojej pozycji na „Macierzy Interesariuszy” (patrz wyniki poniżej).

Ćwiczenie potwierdziło i zilustrowało nasze wcześniejsze założenie: chociaż interesariusze obszarów wiejskich wyrażają silną chęć zaangażowania się w Deklarację, większość z nich postrzega swoją zdolność do wpływania na politykę jako niską – o czym świadczy ich skupienie w prawym dolnym kwadrancie macierzy.

Podobne ćwiczenie powtórzono podczas spotkania Grupy Koordynacyjnej Paktu dla Wsi w dniu 4 czerwca 2025 r. Podczas gdy równowaga między władzą a interesem jest znacznie bardziej optymistyczna, przechylając się bardziej w stronę segmentu „duża władza – duże zainteresowanie” macierzy, ogólny obraz nadal nie jest w pełni pozytywny pod względem oczekiwanego wpływu na politykę samych działaczy wiejskich, od których oczekuje się silnego wpływu na kształtowanie polityki rozwoju obszarów wiejskich. Połowa (50%) obecnych członków umiejscowiła się w prawym górnym kwadrancie (duża władza – duże zainteresowanie) macierzy, ale bliżej linii „średnich”; przedstawiciele instytucji UE (Komitet Regionów, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny) i przedstawiciele rządów krajowych znaleźli się na wyższych krańcach zarówno deklarowanej władzy wpływania na politykę, jak i zainteresowania wykorzystaniem Deklaracji. Dwóch przedstawicieli (ok. 11%) umiejscowiło się w segmencie „mała władza – duże zainteresowanie”; a tylko 1 uczestnik umiejscowił się w kierunku końca „duża władza – małe zainteresowanie”. Pozostali znajdują się na środkowych liniach macierzy.

Często postrzegamy, że lobbyści z terenów wiejskich rutynowo wkraczają w „ring sporów politycznych” i autentycznie podejmują walkę – ale często pozostają w tyle za znacznie silniejszymi przeciwnikami. Pomimo ich wysiłków, nierównowaga zasobów i wpływów pozostawia im niewielkie szanse na silne wpływanie na program polityczny. W praktyce program polityczny pozostaje zdominowany przez silniejsze interesy sektorowe – przede wszystkim rolnictwo w kontekście wiejskim; oraz podmioty terytorialne – takie jak regiony miejskie i miasta.

Po pierwsze, reprezentacja interesów obszarów wiejskich – poza rolnictwem – pozostaje znacznie słabsza niż w sektorze rolnictwa. Ta nierównowaga jest wyraźnie widoczna w nierównym udziale finansowania filarów 1 i 2 w ramach Wspólnej Polityki Rolnej (WPR). Tę dysproporcję władzy można wyjaśnić kilkoma czynnikami, w tym:

• Interesy skoncentrowane a rozproszone: Interesy rolnicze koncentrują się wokół jasno zdefiniowanego sektora i interesariuszy (rolników, agrobiznesu, spółdzielni), co ułatwia organizację, lobbing i negocjacje, podczas gdy interesy obszarów wiejskich obejmują szeroki zakres zagadnień.
• Silniejsza a słabsza obecność instytucjonalna: Podczas gdy rolnictwo korzysta z silnej reprezentacji instytucjonalnej z bezpośrednim dostępem do decydentów, interesy obszarów wiejskich często charakteryzują się rozdrobnionymi sieciami, grupami oddolnymi lub władzami lokalnymi o ograniczonych możliwościach lobbingowych.
• Dobrze zdefiniowane / namacalne a mniej namacalne korzyści: Rolnictwo i żywność są postrzegane – między innymi – jako niezbędne dla kluczowych priorytetów UE, takich jak bezpieczeństwo żywnościowe; podczas gdy rozwój obszarów wiejskich często koncentruje się na korzyściach mniej namacalnych, np. demografii, usługach, spójności społecznej i zaangażowaniu społeczności lokalnych.

Wśród interesariuszy terytorialnych, interesy miejskie (miast) i regionalne są znacznie silniejsze niż interesy obszarów wiejskich. Sytuację tę pogłębia podział polityczny między obszarami wiejskimi, które są stosunkowo marginalizowane w ramach WPR, a innymi interesami terytorialnymi, które są silnie wspierane przez politykę spójności:

• Koncentracja władzy politycznej i gospodarczej: Obszary miejskie skupiają ludność, kapitał, instytucje i infrastrukturę, a wyborcy miejscy stanowią dużą i rosnącą część elektoratu. To sprawia, że są one naturalnymi ośrodkami wpływów politycznych i gospodarczych – zapewniając interesom miejskim lepszą bliskość i dostęp do władzy niż interesom obszarów wiejskich.
• Reprezentacja instytucjonalna na poziomie regionalnym: Interesy regionalne są często reprezentowane za pośrednictwem formalnych struktur zarządzania (np. samorządów regionalnych, władz metropolitalnych, sojuszy międzyregionalnych, takich jak Komitet Regionów w UE), które dysponują odpowiednimi zasobami i posiadają prawne upoważnienia do udziału w kształtowaniu polityki. Społeczności wiejskie są natomiast zazwyczaj reprezentowane przez niedofinansowane władze lokalne o rozproszonym głosie.
• Umiejętności i zasoby niezbędne do zaangażowania: Regiony i miasta często dysponują dedykowanymi zespołami analityków politycznych, lobbystów i konsultantów (a także środkami na współfinansowanie), co pozwala im przygotowywać atrakcyjne propozycje, gromadzić dane i skutecznie angażować się w różne inicjatywy finansowe, podczas gdy obszary wiejskie borykają się z brakiem potencjału – zarówno pod względem zasobów ludzkich, jak i wiedzy technicznej.

Chociaż UE kładzie silny nacisk na rozwój obszarów wiejskich w dyskursie politycznym – co znajduje odzwierciedlenie w inicjatywach takich jak Długoterminowa Wizja dla Obszarów Wiejskich i Pakt dla Wsi – interesariusze obszarów wiejskich nadal mają stosunkowo ograniczoną możliwość przełożenia tych aspiracji na konkretne rezultaty polityczne. Pomimo przekonujących argumentów za silniejszym wsparciem dla obszarów wiejskich i społeczności, nie osiągnięto żadnego prawdziwego przełomu w kolejnych okresach programowania. W rzeczywistości, wydaje się, że lokalne wsparcie rozwoju obszarów wiejskich kierowane przez społeczność z czasem straciło na znaczeniu. Dla tych, którzy postrzegają obszary wiejskie jako kluczowe dla przyszłości Europy, jest to otrzeźwiająca rzeczywistość.

Fakt, że większość działaczy na rzecz obszarów wiejskich głęboko wierzy w potrzebę wzmocnienia rozwoju obszarów wiejskich, a jednocześnie czuje, że nie ma możliwości wpływania na politykę, uwypukla poważne braki, mające wpływ na przyszłe kształtowanie polityki. Istnieje realne ryzyko, że choć jesteśmy przekonani, że zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, aby promować tę sprawę, w rzeczywistości omawiamy kwestie rozwoju obszarów wiejskich głównie między sobą.

Po pierwsze, musimy oprzeć się pokusie opowiadania się za rozwojem obszarów wiejskich wyłącznie w gronie znajomych. Choć wyrażanie zdania jest niezbędne, to jest jednak niewystarczające, jeśli ograniczamy się do rozmów z podobnie myślącymi kolegami. Zbyt często utwierdzamy się w przekonaniu, że zmieniamy świat, prezentując się na wydarzeniach, zabierając głos w panelach lub uczestnicząc w dyskusjach – a w rzeczywistości możemy po prostu głosić prawdę.

Musimy krytyczniej przyjrzeć się brakowi realnego wpływu na politykę i zastanowić się, co można zrobić, aby to zmienić. Kluczowym krokiem jest identyfikacja interesariuszy, którzy posiadają znaczącą władzę polityczną i są również silnie zainteresowani wspieraniem rozwoju obszarów wiejskich. Jak sugeruje macierz władzy i interesów (powyżej), powinniśmy angażować się bardziej strategicznie i działać w sposób ukierunkowany i oparty na współpracy z osobami i organizacjami, które są zarówno wpływowe, jak i autentycznie zaangażowane.

Po drugie, nadszedł czas, aby wyjść poza nieproduktywne podziały, takie jak rolnictwo kontra obszary wiejskie; miasto kontra obszary wiejskie; rozwój regionalny kontra rozwój obszarów wiejskich. Zamiast tego musimy budować strategiczne sojusze z innymi – często silniejszymi – grupami interesów, które podzielają wspólne cele, przede wszystkim z sektorem rolnym i spożywczym.

Co więcej, należy położyć kres wzajemnemu obwinianiu się. Różne poziomy zarządzania (zwłaszcza władze regionalne / krajowe i instytucje UE) często obwiniają się nawzajem, co jedynie osłabia sprawę. Z jednej strony, poziom zarządzania UE często posługuje się argumentem zasady „zarządzania dzielonego”, aby zrzucić odpowiedzialność na państwa członkowskie za brak wystarczającego wsparcia dla obszarów wiejskich. Jednakże, aby rozwój obszarów wiejskich był rzeczywiście podstawową wartością europejską, musi być poparty jasnymi i obowiązującymi przepisami UE dla władz krajowych / regionalnych – takimi jak obowiązkowe przeznaczanie środków na rozwój obszarów wiejskich (zob. postanowienia Deklaracji). Z drugiej strony, państwa członkowskie i regiony również muszą podjąć działania i poważnie potraktować priorytety obszarów wiejskich – poprzez ukierunkowane planowanie i inwestycje; UE zapewnia już do tego wizję i narzędzia. Wreszcie, „środowisko rozwoju obszarów wiejskich” musi się bardziej zjednoczyć i podjąć wspólny wysiłek. W tym celu potrzebujemy wspólnego zrozumienia kluczowych kwestii i bardziej pogłębionych debat politycznych na temat kluczowych zagadnień. Wydaje się, że istnieje wiele niezbadanych, krytycznych pytań, począwszy od pozornie oczywistych, na przykład: „O co właściwie walczymy, kiedy walczymy o „rozwój obszarów wiejskich”?”:

• Z czego utrzymują się ludzie na obszarach wiejskich? W jakim stopniu rolnictwo jest najważniejszym sektorem wiejskim – np. w sensie bezpośredniego powiązania z obszarami wiejskimi i zapewniania wszystkim zdrowej i bezpiecznej żywności?
• Czy rozumiemy dokładną rolę i wartość dodaną, jaką różne rodzaje gospodarstw rolnych odgrywają w rozwoju obszarów wiejskich (małe gospodarstwa rodzinne kontra duże; regeneracyjne modele gospodarstw rolnych kontra rolnictwo konwencjonalne / przemysłowe)?
• Jaka jest wartość innych rodzajów działalności gospodarczej na obszarach wiejskich (z których niektóre – np. nadmierna turystyka – często wyczerpują nasze zasoby środowiskowe)?
• W jakim stopniu chcemy, aby różni „nowicjusze” osiedlali się na obszarach wiejskich; czy powinniśmy raczej „oddawać” naturze jak najwięcej ziemi?
• W jakim stopniu priorytety bezpieczeństwa i konkurencyjności powinny mieć pierwszeństwo przed celami zrównoważonego rozwoju lokalnego?

Powinniśmy poważnie zastanowić się, czy my – i decydenci – mamy jasne odpowiedzi na te pytania, które mogłyby pomóc nam wzmocnić naszą wspólną pozycję w debatach politycznych.

Jeśli nadal widzimy nadzieję w zmianie kierunku polityki i jej ukierunkowaniu na autentyczne, lokalne cele rozwoju obszarów wiejskich, to w krótkiej perspektywie możemy:

• Rozpoznać problem braku wystarczającego wpływu na politykę i szukać sposobów jego rozwiązania, zamiast pocieszać się myślą, że samo wyrażanie naszych poglądów na rzecz priorytetów rozwoju obszarów wiejskich podczas wydarzeń lub angażowanie się na platformach stanowi sensowne działanie.
• Zastosować zróżnicowane strategie dla każdego segmentu macierzy władzy i interesów – koncentrując się szczególnie na identyfikowaniu i zacieśnianiu współpracy z osobami, które mają rzeczywisty wpływ na politykę, oraz na współpracy z nimi w sposób ukierunkowany i strategiczny.
• Poszukiwać sojuszy z innymi grupami interesu, które często postrzegamy jako naszych przeciwników (w tym organizacjami rolniczymi, interesariuszami / ministerstwami polityki spójności itp.), aby znaleźć wspólny język i wzmocnić kolektywny wpływ.
• Wyjaśnić kluczowe kwestie leżące u podstaw rozwoju obszarów wiejskich – aby działania rzecznicze stały się bardziej świadome, pragmatyczne i spójne, a nie niejasne i fragmentaryczne.

Sieć Inteligentnych Wiosek (Smart Village Network) organizuje serię spotkań „Fact Check” dotyczących kluczowych kwestii rozwoju obszarów wiejskich – inspirowanych danymi faktograficznymi / statystycznymi. Zapraszamy do śledzenia terminów w nadchodzących miesiącach!

Celem Sieci jest wspólne z innymi interesariuszami opracowanie konkretnych (pragmatycznych) propozycji aktów prawnych, koncentrujących się na oddolnym / lokalnym rozwoju obszarów wiejskich kierowanym przez społeczność – inspirowanych i opartych na niepisanych przepisach opracowanych przez ARC2020 i Forum Synergies.

Będziemy dążyć do identyfikacji i rozpoczęcia dyskusji politycznych z podmiotami uznanymi za najbardziej wpływowe w kształtowaniu przyszłej polityki rozwoju obszarów wiejskich oraz, jako członek Grupy Koordynacyjnej Paktu dla Wsi, do dalszego propagowania Deklaracji na różnych platformach. www.smart-village-network.eu

---

Edina Ocsko jest dyrektorem E40 (którego inicjatywą są Usługi na rzecz Sieci Inteligentnych Wiosek – Smart Village Network Services) i wiceprzewodniczącą Grupy Koordynującej Pakt dla Wsi.

Artykuł został opublikowany w ARC w dniu 8 lipca 2025 r.