W 2021 roku Komisja Europejska ogłosiła Długoterminową Wizję Obszarów Wiejskich do roku 2040, dokument który podkreślił wagę, jaką Komisja przykłada do obszarów wiejskich i dobrobytu ich mieszkańców. Od tego czasu odbyło się szereg konferencji i warsztatów, gdzie zgłębiano zagadnienia, jak doprowadzić do tego, aby na wsi panował dobrobyt. Powstało także szereg działań, takie jak Obserwatorium Obszarów Wiejskich, które stara się dostarczyć danych i statystyk dotyczących rzeczywistego stanu poszczególnych obszarów wiejskich. Jednocześnie powołano Pakt dla Wsi. W ramach Paktu, który stanowi najważniejsza platformę wymiany wiedzy i doświadczeń na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, działa ponad 3000 instytucji, organizacji i obywateli, którym leży na sercu zrównoważony rozwój wsi. W przypadku kilku państw członkowskich czy ich regionów powołano krajowe / regionalne Pakty dla Wsi.

W 2024 r. Komisja Europejska dokonała przeglądu osiągnięć w ramach Planu Działania Paktu dla Wsi, jednocześnie wzywając zarówno państwa członkowskie jak i do działaczy na terenach wiejskich, aby sugerowali sposoby, w jakie można wzmocnić wsparcie dla obszarów wiejskich UE. Od czasu tego  przeglądu doszło do dwóch istotnych wydarzeń – przedstawienia Wizji na rzecz rolnictwa i żywienia przez nowego Komisarza ds. Rolnictwa i Żywienia, Christophe’a Hansena, który koncentruje swoją uwagę na rolnikach, kosztem pozostałych mieszkańców obszarów wiejskich; oraz przedstawienia propozycji Wieloletnich ram finansowych na okres 2028-2034 (MFF), dokumentu który proponuje jak zorganizować i ukierunkować środki z unijnego budżetu na kolejne dziesięciolecie.

W ramach propozycji MFF jest kilka zapisów istotnych dla rozwoju obszarów wiejskich – połączenie wielu środków strukturalnych jak i środków z Wspólnej Polityki Rolnej do jednego programu krajowego i regionalnego partnerstw; jak i brak zapisów minimalnej proporcji środków (ring-fencing), która powinna zostać przeznaczona na rzecz podejścia LEADER i na Rozwój Lokalny Kierowany przez Społeczność.

W takim kontekście Komisja Europejska zaprosiła 250 działaczy obszarów wiejskich jak i urzędników odpowiedzialnych za kształtowanie polityki wobec tych terenów na drugą konferencję Paktu dla Wsi.

Druga konferencja Paktu dla Wsi Od wizji do działania – wzmacnianie obszarów wiejskich na przyszłość, która odbyła się 16-17 września 2025 r. w Pecq (Belgia), miała na celu i) przedstawienie planów Komisji Europejskiej (KE) wobec dalszej realizacji Długoterminowej wizji obszarów wiejskich obecnym interesariuszom i działaczom wiejskim oraz ii) zebranie pomysłów i propozycji interesariuszy i działaczy wobec planowanej aktualizacji Planu działania Paktu dla Wsi, którego publikacja przez KE zapowiedziana jest na początek 2026 r. Dyskusje na sali plenarnej, w grupach warsztatowych jak i rozmowy kuluarowe niezmiennie powracały do przyszłości wsparcia na rzecz rozwoju obszarów wiejskich w odniesieniu do propozycji wieloletnich ram finansowych na okres 2028-2034 (MFF).

Otwierając konferencję, zarówno Wice-przewodniczący KE Raffaele Fitto jak i Komisarz ds. rolnictwa i żywienia Christophe Hansen podkreślili, że rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich pozostają priorytetowe zarówno dla bezpieczeństwa jak i dla tożsamości Europy. Wice-przewodniczący Fitto, który w KE m.in. odpowiada za politykę kohezyjną, przedstawił swój cel, aby każdy Europejczyk miał prawo żyć i rozwijać się w miejscu, które uznaje za swój dom (prawo do pozostania u siebie – right to stay). To prawo jest kluczowe dla kohezji w UE, a brak podstawowych usług na obszarach wiejskich jest jedną z przyczyn kroczącej depopulacji wsi. Komisarz Hansen ze swojej strony patrzył na żywotność obszarów wiejskich przez zapewnienie przyszłości dla rolnictwa i rolników, rolników zapewniających nie tylko żywienie UE, lecz także dostarczających energię jak i zabezpieczających Europę. Bez rolników niewiele by zostało na wsi. Rozwój i odnowa pokoleniowa obszarów wiejskich potrzebuje rozwiniętą strukturę usług na wsi.

Panowie Fitto i Hansen po swoich przemówieniach opuścili konferencję, nie mieli zatem okazji wysłuchać głosu młodej Litwinki, Liny Noreikaitė-Rimkienė, która bardzo konkretnie przedstawiła praktyczne trudności życia na wsi, gdzie jest pozbawiona podstawowych usług, przez co zapewnienie zajęć i rozwoju dla swoich dzieci wymaga od niej spędzenia do czterech godzin dziennie za kierownicą. Przykład Pani Noreikaitė-Rimkienė często był powoływany podczas konferencji.

Dyskusje podczas konferencji wskazywały na kilka istotnych wątków:

• kluczowe dla zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich jest wdrożenie i utrzymanie mechanizmu weryfikacji wpływu różnych polityk na obszary wiejskie (rural proofing). Pakt dla Wsi udostępnił już wskazówki dla państw członkowskich i ich regionów, jak można wdrażać rural proofing w praktyce. Na ten temat wypowiadali się między innymi Minister Rolnictwa i Leśnictwa Finlandii, Sari Essayah, jak i przedstawiciel Flamandzkiej Agencji Ziemi (VLM), Kevin Grauwels. Ten ostatni zwrócił uwagę na znaczącą barierę, jaką stanowi brak współpracy i koordynacji pomiędzy ministerstwami, samorządami i agendami publicznymi. Ze swojej strony Hilkka Vihinen z fińskiego instytutu badawczego LUKE podkreśliła, jak bardzo w rozwoju obszarów wiejskich i ich udziału w transformacji energetycznej stanowią poszatkowane ramy regulacyjne, które nie uwzględniają potrzeb i rzeczywistości obszarów wiejskich – kolejny przykład, dlaczego rural proofing jest taki istotny;

Nauczyliśmy się sieciować, mamy doskonałe projekty i programy pilotażowe itd. – jesteśmy w tym dobrzy, jesteśmy bardzo kompetentnymi ludźmi i za nami stoi ludność wiejska. Ale teraz powinniśmy przejść na kolejny poziom. Musimy zwrócić większą uwagę na struktury, mechanizmy i praktyki obowiązujące zarówno w UE, w Komisji, jak i w państwach członkowskich. Musimy zadać sobie pytanie: gdzie mamy stronnicze mechanizmy, które sprawiają, że obszary wiejskie osiągają gorsze wyniki i które uniemożliwiają tym obszarom osiągać swój pełen potencjał, zarówno pod względem gospodarczym, jak i dobrobytu ludności? Mam na myśli sposób, w jaki tworzymy mechanizmy i jak ustalamy przepisy, gdzie dotychczas brakowało osób, które potrafią myśleć z punktu widzenia wsi. Takie podejście powodujące, że nasze systemy szkodzą obszarom wiejskim, nie jest celowe, to po prostu wpływ ludzi. Musimy docenić wymiar wiejski w naszych działaniach. Wierzę, że jesteśmy w stanie to zrobić, zwłaszcza teraz, gdy mamy Obserwatorium Obszarów Wiejskich, a w wielu krajach również gromadzimy statystyki, ale potrzeba jest osób, które potrafią interpretować te liczby i dane. Myślę, że musimy zwiększyć uprawnienia krajowych paktów dla wsi i unijnego Paktu dla Wsi i koncentrować się na najbardziej stronniczych problemach, a następnie modyfikować nasze praktyki i mechanizmy. Zaletą tego jest to, że zazwyczaj nie wymaga to dodatkowych pieniędzy, ponieważ i tak byśmy to zrobili, ale zrobilibyśmy to lepiej.

– Hilkka Vihinen, Instytut Badawczy LUKE (Finlandia)

• choć nie ma wątpliwości, że obszary wiejskie stoją przed wieloma wyzwaniami, opowieści o ich zacofaniu czy upadku często są nieprawdziwe. Wiele przykładów przedstawianych w ramach konferencji świadczyło o żywotności i innowacyjności obszarów wiejskich, a Dorothée Allain-Dupré, przedstawicielka OECD, w swojej prezentacji wskazała na pięć mitów dotyczących zacofania obszarów wiejskich i przekłady ich żywotności. Szczególną uwagę wzbudziła prezentacja Theodory Brandmüller z EuroStat, która pokazała jak bardzo dokładnie można pokazać rzeczywistość obszaru wiejskiego za pośrednictwem coraz to dokładniejszych danych zbieranych przez władze państw członkowskich oraz Europejski Urząd Statystyczny;
• dyskusje na temat MFF na okres 2028-2034 cechowały skrajne oceny – od katastroficznych wizji upadku LEADER-a, gdy KE już nie stoi na straży tego instrumentu, po tych, nie tylko z ramienia KE, którzy wskazywali, że tworzenie krajowych i regionalnych programów partnerstw proponowanych w ramach MFF stanowi bardzo dobrą szansę na wzmocnienie rozwoju dla wsi. Pozostało w powietrzu pytanie, na ile propozycje KE dla MFF odpowiadają zapisom Art. 174 TFUE, które zobowiązuje Unię do zwracania szczególnej uwagi na obszary wiejskie.

Wspaniale jest być w jednym pomieszczeniu z tak wieloma podobnie myślącymi ludźmi. Ale teraz nadchodzi najtrudniejsza część – jak wcielić wszystkie te deklaracje w życie? Jak zagwarantować, że pieniądze rzeczywiście trafią do obszarów, o których rozmawialiśmy? Uważam za naprawdę fascynujące, że Dorothée [Allain-Dupré z OECD] wskazała szereg priorytetów, które są kluczowe dla realnej pomocy w zakresie konkurencyjności i rozwoju obszarów wiejskich. Jednak z tego, co słyszę w Niemczech i innych państwach członkowskich, nie ma pewności, że środki trafią na obszary wiejskie w sytuacji, gdy brak zapisów prawnych nakazujących ich przeznaczenie. Jeszcze raz przypomnę – w traktatach UE jest bardzo, bardzo jasny artykuł, artykuł 174 Traktatu o Funkcjonowaniu UE: stanowi on, że priorytetem powinny być między innymi obszary wiejskie, ale chociaż obszary wiejskie są ważne, nadal brakuje nam odpowiedniego finansowania. Nie zapewniliśmy odpowiedniego finansowania w przeszłości i obawiam się, że nie będziemy w stanie zapewnić odpowiedniego finansowania w przyszłości. Chyba że zadbamy o to, aby przepisy zostały ustanowione w sposób, który to umożliwi. I ostatnia rzecz – nie jestem pewien, czy LEADER jest zabezpieczony, wręcz obawiam się, że LEADER nie jest zabezpieczony, i nie mogę wystarczająco podkreślić, jak ważny jest LEADER dla rozwoju obszarów wiejskich, dla zapewnienia ludziom bezpośredniego kontaktu z poziomem UE, z finansowaniem UE i dla zapewnienia, że ​​ludzie czują, że są słuchani na poziomie europejskim.

– Michael Schmitz, Deutscher Landkreistag (Niemcy

Wątek zapewnienia minimalnego finansowania (ring-fencing) na rzecz podejścia LEADER oraz Rozwoju Lokalnego Kierowanego przez Społeczność (RLKS / CLLD) raz po raz wybrzmiewał w dyskusjach panelowych i w głosach z sali. Przedstawiciel DG REGIO, Elisabeth Werner, wzywała w związku z tym, aby przez swoje działania i sensowne wykorzystanie środków w ramach obecnej perspektywy finansowej Lokalne Grupy Działania udowodniły jak kluczowe jest znaczenie LEADER-a dla rozwoju obszarów wiejskich. Jednocześnie w dyskusjach zwracano uwagę na to, że LEADER działa na dość dużych obszarach i że duże znaczenie mają bardzo drobne środki wykorzystywanie na poziomie poszczególnych społeczności.

Podczas konferencji wybrzmiewał dwugłos – z jednej strony uczestnicy wzywający o zapewnienie większych środków na rozwój obszarów wiejskich, z drugiej strony głosy, które wskazywały na udostępnianie w sposób niebiurokratycznych drobnych sum na rzecz inicjatyw lokalnych, wartościowych dla danej społeczności.

Jednocześnie, główną zagadką, którą należy rozwiązać, to jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, że skoro wszyscy są zgodni co do potencjału i wagi obszarów wiejskich, to to dlaczego tak trudno doprowadzić współpraca pomiędzy decydentami

---

Poza sesjami plenarnymi odbyły się:

1. seria tematycznych sesji networkingowych na następujące tematy:

• wdrażanie Paktu dla Wsi na poziomie lokalnym przez za pośrednictwem podejścia LEADER
• wdrażanie Paktu dla Wsi na poziomach państw członkowskich i w regionach
• Smart Village na rzecz przyszłości wsi
• młodzież na obszarach wiejskich – wspólne działania na rzecz teraźniejszości i przyszłości wsi
• badania i tworzenie polityki opartej na dowodach jako część długoterminowej wizji obszarów wiejskich
• planowanie na poziomie wsi – rozwój oddolny
• zrównoważony rozwój wsi na terenach górskich
• przykłady oddolnych innowacji na wsi
• turystyka na obszarach wiejskich

W ramach Grupy dyskusyjnej nt. wspierania lokalnych społeczności w celu zwiększenia odporności, Dariusz Piechowiak z LGD Dolina Baryczy (pierwszy z lewej) przedstawił dobra praktykę związaną ze zmianami klimatu.

2. seria grup dyskusyjnych na następujące tematy – każda dyskusja poprzedzona została przykładami dobrych praktyk na dany temat:

• społeczeństwo wiejskie w erze cyfrowej – podstawowym wnioskiem była konieczność zapewnienia szerokopasmowego internetu 5G oraz współpracy władzy centralnej z władzą lokalną w zakresie rozwoju usług publicznych i prywatnych;
• obszary wiejskie jako kluczowi gracze w transformacji energetycznej
• uczynienie obszarów wiejskich atrakcyjnymi miejscami dla młodych pokoleń – niebawem KE wraz z Radą Europy opublikują raport z badania nt. młodzieży na Wsi, które stanowić będzie podstawę do aktualizacji Strategii dla Młodzieży KE. Z dyskusji jasno wynikała potrzeba zapewnienia podmiotowości młodych ludzi, którzy coraz częściej chcą pozostać na swojej wsi;
• wspieranie lokalnych społeczności w celu zwiększenia odporności
• wspieranie innowacyjnych i konkurencyjnych gospodarek i przedsiębiorstw wiejskich – dyskusja skoncentrowała się na określeniu jaką działalność i jakie przedsiębiorstwa powinno rozwijać się na obszarach wiejskich oprócz wspierania malejącej liczby gospodarstw rolnych (które też muszą się modernizować i wykorzystywać nowe technologie). Największe szanse na rozwój przedsiębiorczości na obszarach wiejskich ma sektor przetwórstwa rolno-spożywczego, turystyka, przedsiębiorstwa związane z nowymi technologiami (banki danych), farmy fotowoltaiczne, biogazownie oraz gospodarstwa opiekuńcze;
• zapewnienie „prawa do pozostania u siebie” na obszarach wiejskich: rozwiązywanie problemów demograficznych poprzez podejście oparte na miejscu i dostęp do usług – różnego rodzaju przykłady jak i dyskusje wskazywały na potrzebę zapewniania usług w ramach tzw. 30-minutowych obszarów wiejskich, gdzie wszystkie podstawowe usługi są dostępne dla mieszkańców wsi w takim zakresie czasowym;
• budowanie inkluzywnych społeczności wiejskich
• wspieranie lokalnego dobrobytu poprzez biogospodarkę

Praca w grupach służyła przede wszystkim do zbierania pomysłów i sugestii pod aktualizację Planu działania Paktu dla Wsi. Prezentacje przykładów z grup dyskusyjnych jak i wnioski z tych dyskusji zostaną niebawem umieszczone na stronie wydarzenia przez biuro obsługujące Pakt dla Wsi.

---

Na zakończenie konferencji przedstawiciele DG REGIO oraz DG AGRI wspomnieli, że prezentacja pomysłów na kształt MFF na lata 2028-2034 jest jedynie początkiem intensywnego procesu dyskusji i starć. Zastępca Dyrektora DG REGIO, Hugo Sobral, podkreślił, jak bardzo ważne jest, aby przedstawiciele społeczności lokalnych jak i interesariusze obszarów wiejskich w pełni zaangażowali się na rzecz zapewnienia środków i narzędzi odpowiednich dla rozwoju obszarów wiejskich, zarówno u swoich rządów krajowych i/lub regionalnych, jak i wśród europarlamentarzystów. Zastępca Dyrektora Generalnego DG AGRI, Mihail Dumitru, ze swojej strony apelował, aby interesariusze obszarów wiejskich także aktywnie uczestniczyli w kształtowanie krajowych i regionalnych planów partnerstwa, czy tez w inne inicjatywy, jak nowa Strategia UE na rzecz młodzieży.

Spotkanie Europejskiego Parlamentu Wiejskiego w Inverurie (Szkocja) w dniach 20-23 października br. stanowić będzie okazję dla działaczy wiejskich, aby się zastanowić jak ew. organizować swoje siły, aby skutecznie wpływać na przyszłość wsparcia dla obszarów wiejskich w Europie.

---

Przedstawicielami z Polski podczas konferencji byli m.in.: Magdalena Krawczak-Rybczyk, MRiRW; Paweł Krzeczunowicz, JC KSOW+; Piotr Sadłocha, ELARD; Beata Rodak, MRiRW; Andrzej Hałasiewicz, FAOW; Krzysztof Janiak, CDR w Brwinowie.