Susza przestała być zjawiskiem znanym jedynie z doniesień z innych rejonów świata. Dziś stanowi realne wyzwanie także w Polsce, wpływając na nasze codzienne życie. Wzrost temperatur, coraz dłuższe okresy bez deszczu i gwałtowne zjawiska pogodowe stają się naszą nową normą. Konsekwencje odczuwamy wszyscy: od rolników walczących o plony, przez niestabilne ceny żywności, po ograniczenia w dostępie do wody pitnej w niektórych regionach. W obliczu tych wyzwań kluczowa staje się retencja – czyli świadome zatrzymywanie wody tam, gdzie spadła. To nie tylko techniczne rozwiązanie, ale zmiana sposobu myślenia o wodzie jako najcenniejszym zasobie, którego nie można niczym zastąpić.

Zmiany klimatyczne intensyfikują problem suszy na całym świecie, a Polska nie jest wyjątkiem. Choć roczna suma opadów w naszym kraju pozostaje względnie stała (ok. 600 mm), zmienia się ich charakter. Coraz częściej mamy do czynienia z gwałtownymi, nawalnymi deszczami, po których następują długie okresy bezopadowe, szczególnie w kluczowym dla rolnictwa okresie wegetacyjnym. Taka sytuacja prowadzi do szybkiego odpływu wody do rzek, zamiast jej wsiąkania w glebę.

Dane historyczne i współczesne obserwacje nie pozostawiają złudzeń. Częstotliwość występowania susz w Polsce znacząco wzrosła. W latach 1951-1981 suszę odnotowywano średnio raz na pięć lat. W okresie 1982-2011 było to już raz na dwa lata, a po 2013 roku susza stała się zjawiskiem niemal corocznym. Przełomowy dla wielu rolników okazał się rok 2018, kiedy w niektórych regionach suma opadów nie przekroczyła 400 mm, co drastycznie ograniczyło produkcję rolną.

Susza to złożony problem, który dotyka wielu sfer naszego życia:

• Rolnictwo: Niedobór wody w glebie (susza rolnicza) prowadzi do spadku plonów, strat finansowych i wzrostu cen żywności.
• Woda pitna: Obniżenie poziomu wód podziemnych (susza hydrogeologiczna) zagraża wydajności ujęć komunalnych, co może prowadzić do restrykcji w dostawach wody.
• Energetyka: Niskie stany wód w rzekach (susza hydrologiczna) ograniczają produkcję energii w elektrowniach wodnych i utrudniają chłodzenie bloków energetycznych.
• Ekosystemy: Wysychające rzeki, jeziora i mokradła prowadzą do degradacji siedlisk, wymierania organizmów wodnych i spadku bioróżnorodności.

Przeciwdziałanie suszy to wspólna misja, która wymaga zaangażowania na każdym poziomie – od wielkoskalowych działań rządowych po codzienne wybory każdego z nas. Kluczem jest zwiększenie retencji, czyli zdolności do magazynowania wody w krajobrazie.

Działania dla rolników – inwestycja w przyszłość gospodarstwa

Rolnictwo, jako sektor zużywający ogromne ilości wody, ma kluczowe znaczenie dla poprawy bilansu wodnego kraju. Rolnicy mogą wdrażać szereg praktyk, które nie tylko chronią przed suszą, ale także poprawiają żyzność gleby i stabilność plonów.

1. Zadbaj o glebę:

• Zwiększaj zawartość materii organicznej (próchnicy): Stosuj nawozy naturalne, takie jak obornik, przyoruj słomę oraz uprawiaj międzyplony i poplony. Każdy dodatkowy procent materii organicznej w glebie to możliwość zmagazynowania nawet 200 m³ wody na hektarze.
• Ogranicz orkę (uprawa bezorkowa): Pozostawienie resztek pożniwnych na powierzchni pola (mulczowanie) chroni glebę przed parowaniem, erozją i poprawia jej strukturę.
• Stosuj płodozmian: Unikaj monokultur, które wyjaławiają glebę i zwiększają pobór wody. Zróżnicowane uprawy wspierają bioróżnorodność i zdrowie gleby.

2. Spowalniaj odpływ wody w krajobrazie:

• Odtwarzaj zadrzewienia śródpolne i strefy buforowe: Drzewa i krzewy hamują wiatr, ograniczając parowanie, zwiększają wilgotność powietrza i zatrzymują wodę w glebie.
• Modernizuj systemy melioracyjne: Współpracuj ze spółkami wodnymi i sąsiadami, aby urządzenia melioracyjne pełniły funkcję nawadniająco-odwadniającą. Budowa i remont zastawek pozwala zatrzymać wodę w rowach na okresy suszy.
• Odtwarzaj małą retencję: Zachowuj i twórz oczka wodne, niewielkie stawy i mokradła, które magazynują wodę i poprawiają lokalny mikroklimat.

3. Mądrze gospodaruj wodą i uprawami:

• Wybieraj odmiany odporne na suszę: Postaw na rośliny o mniejszych potrzebach wodnych, np. proso, sorgo, kukurydzę, soję czy słonecznik.
• Stosuj precyzyjne nawadnianie: Systemy nawadniania kropelkowego dostarczają wodę bezpośrednio do korzeni roślin, minimalizując straty wynikające z parowania. Ich efektywność sięga 95%.
• Wykorzystuj wodę ponownie: Oczyszczone ścieki mogą stanowić alternatywne źródło wody do nawadniania upraw. Zbieraj również deszczówkę z dachów budynków gospodarczych.

Każdy z nas może przyczynić się do oszczędzania wody poprzez małe, codzienne zmiany i działania w swoim najbliższym otoczeniu.

• Zbieraj deszczówkę (mikroretencja): Ustaw beczkę pod rynną lub zainwestuj w podziemny zbiornik na deszczówkę. Zebraną wodę możesz wykorzystać do podlewania ogrodu, mycia samochodu czy spłukiwania toalety. Wiele gmin oferuje dofinansowanie takich inwestycji.
• Twórz ogrody deszczowe i łąki kwietne: Zamiast tradycyjnego trawnika, który wymaga regularnego podlewania, załóż łąkę kwietną. Jest ona bardziej odporna na suszę, zatrzymuje wilgoć w glebie i wspiera bioróżnorodność, pomagając owadom zapylającym.
• Oszczędzaj wodę w domu: Używaj wodooszczędnego sprzętu AGD, perlatorów na kranach, bierz krótsze prysznice i zakręcaj wodę podczas mycia zębów.
• Wykorzystuj szarą wodę: Woda po kąpieli czy praniu (bez silnych detergentów) może posłużyć do spłukiwania toalety lub podlewania roślin.

Świadomość skali problemu jest kluczowa dla skutecznego przeciwdziałania suszy. W tym celu Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie prowadzi działania edukacyjne, m.in. w ramach projektu „Stop Suszy! Start Retencji!”. Kampania ta ma na celu podniesienie świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków suszy oraz promowanie dobrych praktyk w zakresie oszczędzania wody i retencji.

W ramach projektu udostępniane są materiały informacyjne, poradniki i broszury, które w przystępny sposób wyjaśniają, jak każdy z nas – rolnik, mieszkaniec wsi i miasta, uczeń – może przyczynić się do poprawy sytuacji wodnej w kraju. Działania te są częścią szerszej strategii, obejmującej aktualizację Planu przeciwdziałania skutkom suszy (PPSS), który jest kluczowym dokumentem systemowym w walce z tym zjawiskiem.

Podejmowanie działań na rzecz retencji to nie tylko chwilowa odpowiedź na problem suszy, ale fundamentalna inwestycja w bezpieczeństwo i stabilność na przyszłość. Zatrzymując wodę w krajobrazie, nie tylko chronimy plony i zasoby wody pitnej. Przywracamy równowagę ekosystemom, które są naszym naturalnym sprzymierzeńcem w walce ze zmianami klimatu. Zdrowe mokradła i rzeki działają jak gąbka – wchłaniają nadmiar wody podczas ulew, chroniąc nas przed powodziami, i oddają ją w okresach suszy.

Współpraca staje się niezbędna. Jak podkreślają rolnicy-praktycy, bez porozumienia z sąsiadami i lokalnymi instytucjami, takimi jak spółki wodne, indywidualne wysiłki mogą okazać się niewystarczające. Solidarność wokół wody i wspólne zarządzanie nią na poziomie lokalnym to klucz do budowania odporności całych regionów na klimatyczne ekstrema. Edukacja i zmiana nawyków są równie istotne, ponieważ nawet po deszczowym lecie, kolejna wiosna może okazać się jedną z najsuchszych w historii. Czas przestać traktować wodę jako coś oczywistego i zacząć działać – dla siebie i dla przyszłych pokoleń.

---

Poradniki wyjaśniające w prosty sposób jak racjonalnie gospodarować wodą i zadbać o retencję wody w gospodarstwie można znaleźć na stronie:

Materiały informacyjne

Chcesz dowiedzieć się więcej o dobrych praktykach w rolnictwie? Zachęcamy do przeczytania wywiadu z Patrykiem Kokocińskim ze Stowarzyszenia „Życie na Pola!” 

---

Źródło: Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie