W dniach 25-26 września 2025 roku Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie zorganizowało szkolenie terenowe, które dostarczyło uczestnikom praktyczną wiedzę na temat ochrony najcenniejszych ekosystemów Polesia i Chełmszczyzny. Szkolenie „Cenne siedliska przyrodnicze i ich ochrona ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk zależnych od wód” i było częścią operacji KSOW+ „Szkolenia nt. ochrony bioróżnorodności”.

Na szkoleniu przekazywane były zagadnienia dotyczące ochrony siedlisk, pozwalające zrozumieć uczestnikom złożone procesy zachodzące w ekosystemach i przełożyć je na konkretne działania ochronne.

Zgodnie z założeniami, wydarzenie skierowane było do szerokiej grupy odbiorców, a zwłaszcza do doradców rolnośrodowiskowych i ekspertów przyrodniczych, którzy na co dzień pracują z rolnikami, pomagając im wdrażać programy promujące zrównoważone praktyki. Jak podkreślają organizatorzy, bioróżnorodność to swoista „przyrodnicza polisa ubezpieczeniowa” – zróżnicowane środowisko jest stabilniejsze i bardziej odporne na zmiany, co zapewnia lepsze warunki do życia. Poniżej przedstawiamy kluczowe, praktyczne wskazówki dotyczące ochrony omawianych siedlisk.

Pierwszy dzień szkolenia skupił się na siedliskach, których przetrwanie zależy od odpowiedniego użytkowania i, co najważniejsze, właściwych stosunków wodnych.

1. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe (siedlisko 6410)

• Problem: Te niezwykle bogate gatunkowo łąki, będące ostoją rzadkich roślin i motyli, łatwo ulegają degradacji na skutek zaniechania użytkowania (zarastanie przez ekspansywne trawy i krzewy) lub zbyt intensywnej gospodarki (nawożenie, wczesne koszenie).
• Praktyczne rozwiązania:
  • Późne koszenie: Kluczowe jest koszenie raz w roku, późnym latem lub jesienią, po okresie wegetacyjnym większości cennych gatunków roślin oraz po bezpiecznym przetransportowaniu przez mrówki larw motyli do mrowisk
  • Brak nawożenia: Nawożenie mineralne i organiczne prowadzi do zaniku rzadkich, wyspecjalizowanych gatunków roślin, które nie wytrzymują konkurencji z bardziej ekspansywnymi trawami.
  • Usuwanie biomasy: Skoszoną trawę (siano) należy usunąć z łąki, aby zapobiec jej użyźnianiu.
  • Walka z ekspansją: Należy regularnie (najlepiej przynajmniej 2 razy w sezonie wegetacyjnym) usuwać gatunki ekspansywne, np. trzcinę czy wierzby, aby nie dopuścić do zdominowania przez nie siedliska.

2. Torfowiska alkaliczne i nakredowe (siedliska 7230 i 7210)

• Problem: Są to jedne z najrzadszych i najbardziej wrażliwych ekosystemów w Europie. Ich istnienie jest całkowicie zależne od stabilnego, wysokiego poziomu wód gruntowych, bogatych w węglan wapnia. Głównym zagrożeniem jest osuszanie.
• Praktyczne rozwiązania:
  • Utrzymanie warunków hydrologicznych: To absolutny priorytet. Należy spowalniać odpływ wody poprzez blokowanie starych rowów melioracyjnych, np. za pomocą zastawek. Celem jest utrzymanie lustra wody jak najbliżej powierzchni gruntu.
  • Ekstensywne użytkowanie: Podobnie jak na łąkach, konieczne jest późne koszenie w celu usunięcia nadmiaru biomasy i zapobiegania sukcesji. Nie należy stosować ciężkiego sprzętu mechanicznego, który mógłby uszkodzić delikatną strukturę torfowiska.

3. Murawy kserotermiczne (siedlisko 6210)

• Problem: Te „stepowe” siedliska, odwiedzone w kompleksie „Motylowe Łąki”, bez aktywnej ochrony szybko zarastają krzewami i drzewami, tracąc swój unikalny charakter.
• Praktyczne rozwiązania:
  • Ekstensywny wypas: Wypas owiec i/lub kóz jest najskuteczniejszą metodą ochrony, ponieważ zwierzęta zgryzają selektywnie murawę, eliminując siewki drzew i krzewów, a pozostawiając gatunki murawowe Ponadto kozy uszkadzają korę i łyko, dzięki czemu dochodzi do zamierania podrostu drzew i większych krzewów.
  • Okresowe koszenie: Jeśli wypas jest niemożliwy, należy regularnie kosić murawę, aby utrzymać jej otwarty charakter.
  • Usuwanie gatunków inwazyjnych: Niezbędne jest monitorowanie i usuwanie gatunków obcych, które mogą zagrażać rodzimej florze.

Ważnym punktem programu była wizyta w Ośrodku Ochrony Żółwia Błotnego, gdzie uczestnicy zapoznali się z metodami aktywnej ochrony tego zagrożonego wyginięciem gada. Żółw błotny jest wpisany do Polskiej i Europejskiej Czerwonej Księgi Zwierząt. Pracownicy parku prowadzą czynną ochronę gatunku od 1998 roku, która polega m.in. na lokalizowaniu i zabezpieczaniu gniazd przed drapieżnikami. W przypadku chłodnego lata, jaja z zagrożonych złóż są przenoszone do ośrodka, gdzie w specjalnych inkubatorach przechodzą końcowy okres inkubacji. Wyklute żółwie spędzają w ośrodku zimę, gdzie są karmione i monitorowane, a wiosną wypuszczane do naturalnych siedlisk. Dzięki tym działaniom do środowiska trafiło już około 21 tysięcy małych żółwi, co znacząco zwiększa ich szansę na przeżycie.

Drugi dzień był poświęcony obserwacji działań ochronnych prowadzonych na dużą skalę w parku narodowym.

1. Torfowiska przejściowe i trzęsawiska (siedliska 7140 i 7150)

• Problem: Podobnie jak inne torfowiska, są one niezwykle wrażliwe na zmiany stosunków wodnych.
• Praktyczne rozwiązania: Zgodnie z programem szkolenia, podczas przejścia ścieżką przyrodniczą „Dąb Dominik” uczestnicy zapoznali się z działaniami ukierunkowanymi na utrzymanie tych siedlisk, które w szczególności obejmują poprawę warunków hydrologicznych. Omówiono, jak kluczowe dla zachowania tych ekosystemów jest zapewnienie stabilnego, wysokiego poziomu wody.

2. Ochrona gatunkowa przez ochronę siedliskową

• Problem: Przetrwanie rzadkich gatunków motyli, takich jak przeplatka aurinia, modraszek telejus czy modraszek nausitous, jest niemożliwe bez ochrony ich siedlisk – łąk trzęślicowych i torfowisk alkalicznych.
• Praktyczne rozwiązania:
  • Zapewnienie roślin żywicielskich: Należy dbać o obecność specyficznych roślin, na których żerują gąsienice (np. czarcikęs łąkowy dla przeplatki aurinii) oraz mrówek-gospodarzy (w przypadku modraszków).
  • Mozaikowe koszenie: Zamiast kosić całą powierzchnię łąki naraz, stosuje się koszenie mozaikowe, pozostawiając co roku fragmenty nieskoszone. Zapewnia to motylom schronienie oraz ciągłość bazy pokarmowej.

Szkolenie w dobitny sposób pokazało, że ochrona bioróżnorodności to nie tylko teoria, ale przede wszystkim konkretne, przemyślane działania w terenie.